آداب زيارت

از آن جا كه هديه كردن ثواب زيارت اهل بيت عليهم السّلام به پيشگاه صاحب الزمان ارواحنا فداه مستحبّ است؛ در اين جا به بيان «آداب زيارت» مى پردازيم:

محدّث قمى رحمه الله نقل كرده‌است: آداب زيارت بسيار است و در اينجا به چند چيز اكتفا مى‌شود

اوّل: پيش از بيرون رفتن براى سفر زيارت غسل نمايد.

دوّم: كلام بيهوده و لغو و دعوا و مجادله را در راه ترك كند.

سوّم: براى زيارت هر امامى غسل نمايد و دعايى كه در هنگام غسل وارد شده است بخواند.

چهارم: با طهارت باشد.

پنجم: جامه هاى پاك و پاكيزه و نو بپوشد، و خوب است رنگ لباسى كه مى پوشد سفيد باشد.

ششم: در وقت رفتن به روضهٔ مقدّسه گام ها را كوتاه برداشته و به آرامى و وقار سير نموده و خاضع و خاشع باشد و سر به زير اندازد و به بالا و اطراف خود التفات ننمايد.

هفتم: در غير زيارت امام حسين عليه السّلام خود را خوش بو نمايد.

هشتم: در وقت رفتن به حرم مطهّر زبان را به ذكر تكبير و تحميد و تسبيح و تهليل و تمجيد مشغول نمايد و به صلوات فرستادن بر محمّد و آل محمّد عليهم السّلام دهان خود را معطّر سازد.

نهم: بر در حرم شريف ايستاده و طلب اذن ورود به حرم نمايد و سعى در تحصيل رقّت قلب و خضوع و شكستگى خاطر نمايد، و در عظمت و جلالت قدر صاحب آن مرقد منوّر فكر كند، و باور داشته باشد كه مى بيند ايستادن او را، و مى شنود كلام او را، و جواب مى دهد سلام او را؛ چنانچه به همهٔ اين ها شهادت مى دهد در وقت خواندن اذن دخول.

و انديشه كند در محبّت و لطفى كه به شيعيان و زائران خود دارند و تأمّل كند در خرابى حال خود و جفايى كه به آن بزرگواران كرده، و فرموده‌هاى بى‌حدّ كه از ايشان نشنيده. و آزارها و اذيّت‌ها كه از او به ايشان يا به خاصّان و دوستان ايشان رسيده كه برگشت آن به آزردن ايشان است و اگر براستى در خود نگرد قدم‌هايش از رفتن باز ايستد و قلبش هراسان و چشمش گريان شود و اين روح آداب زيارت است.

دهم: بوسيدن عتبهٔ عاليه و آستانهٔ مباركه است

و مرحوم شهيد رحمه اللّه فرموده است: اگر زيارت كننده سجده كند و نيّت كند كه از براى خدا سجده مى كنم به شكرانهٔ اين كه مرا به اين مكان رسانيده بهتر خواهد بود.

يازدهم: پاى راست را در وقت داخل شدن مقدّم داشته و پاى چپ را در وقت بيرون آمدن مقدّم بدارد، مانند آنچه در وارد شدن و خارج شدن از مسجد عمل مى كند.

دوازدهم: نزد ضريح مطهّر بايستد به گونه اى كه خود را بتواند به آن بچسباند. و توهّم آن كه دور ايستادن ادب مى باشد وهم است؛ زيرا كه چسبيدن به ضريح و بوسيدن آن در روايت وارد شده است.

سيزدهم: در وقت زيارت پشت به قبله و رو به قبر منوّر بايستد، و ظاهرا اين ادب مختصّ به زيارت معصوم است و چون از خواندن زيارت فارغ شد گونهٔ راست را به ضريح بگذارد و به حال تضرّع دعا كند پس گونهٔ چپ را بگذارد و بخواند خدا را به حقّ صاحب قبر كه او را از اهل شفاعت آن بزرگوار قرار دهد و در دعا مبالغه نموده و اصرار نمايد. پس به سمت سر مطهّر برود و رو به قبله بايستد و دعا كند.

چهاردهم: در وقت خواندن زيارت-اگر عذرى ندارد از ضعف و درد كمر و درد پا و غير اين ها-بر روى پا بايستد.

پانزدهم: در هنگام ديدن قبر مطهّر پيش از شروع در خواندن زيارت و در خبريست كه هر كه تكبير بگويد پيش روى امام عليه السلام و بگويد: «لٰا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لٰا شَريكَ لَهُ‌» نوشته شود براى او خشنودى خداى بزرگ.

شانزدهم: زيارت هايى كه از ائمّه عليهم السّلام روايت شده بخواند و خواندن زيارت هاى ساختگى كه بعضى از بى خردان از عوام آن ها را با بعضى از زيارات تلفيق كرده و نادانان را به آن مشغول ساخته اند، ترك نمايد.

شيخ كلينى رحمه الله روايت كرده از عبدالرحيم قصير كه گفت: وارد شدم بر حضرت صادق عليه السلام و گفتم: فدايت شوم از پيش خود دعائى اختراع كردم

حضرت فرمود:

واگذار مرا از اختراع خود، هرگاه تو را حاجتى روى دهد به حضرت رسول صلّى اللّه عليه و اله و سلّم پناه بر و دو ركعت نماز بخوان و هديه كن آن را به سوى آن حضرت الخ.

هفدهم: نماز زيارت را بخواند، و اقلّ آن دو ركعت است.

مرحوم شهيد فرموده: كه اگر زيارت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است نماز را در روضهٔ مطهّره بجا آورد و اگر در حرم يكى از ائمّه عليهم السّلام است در بالاى سر بجا آورد و اگر آن دو ركعت را در مسجد آن مكان يعنى مسجد حرم انجام دهد جايز است.

و علاّمهٔ مجلسى رحمه اللّه فرموده: به نظر من اگر نماز زيارت و غير آن را در پشت قبر يا بالاى سر انجام دهد بهتر است. (و نماز خواندن جلوتر از قبر امام عليه السّلام چون بى احترامى و بى ادبى نسبت به مقام مقدّس آن بزرگوار است، جايز نيست) .

هيجدهم: در ركعت اوّل سورهٔ «يس» و در ركعت دوّم سورهٔ «الرحمن» را بخواند؛ اگر كيفيّت مخصوصى براى نماز زيارتى كه مى خواند وارد نشده باشد، و بعد از نماز به آنچه وارد شده يا به آنچه در خاطر او مى رسد براى دين و دنياى خود و براى عموم مؤمنين دعا كند؛ زيرا كه آن به اجابت نزديك تر است.

نوزدهم: مرحوم شهيد رحمه اللّه فرموده: اگر كسى داخل حرم مطهّر شود و ببيند نماز جماعت منعقد شده است اوّل نماز بخواند پيش از آنكه زيارت نمايد. (در صورتى كه شرايط شركت در نماز جماعت براى او وجود داشته باشد) . . .

بيستم: مرحوم شهيد از جملهٔ آداب زيارت، تلاوت كردن قرآن را نزد ضريح هاى مطهّره و هديه كردن آن را به روح مقدّس آن امام يا آن كه زيارت مى شود برشمرده و گفته است كه اين كار فايده اش به زيارت كننده برمى گردد و نوعى احترام و بزرگداشت كسى است كه زيارت مى شود.

بيست و يكم: ترك نمودن سخنان ناشايسته و كلمات لغو و بيهوده و ترك اشتغال به صحبت هاى دنيويّه كه هميشه در هرجا مذموم و قبيح و مانع رزق و باعث قساوت قلب است خصوص در اين بقعه هاى مطهّره و زير اين گنبدهاى بلندمرتبه و ارزشمند كه خداى تعالى خبر مى دهد از بزرگى و جلالت آن ها در سورهٔ نور فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اَللّهُ أَنْ تُرْفَعَ تا آخر آيه.

بيست و دوّم: صداى خود را در وقت زيارت بلند نكند، چنانچه در «هديّة الزائرين» ذكر كردم.

بيست و سوّم: وقتى مى خواهد مراجعت كند و از شهر خارج شود، با امام عليه السّلام وداع كند به آنچه در روايات آمده يا به غير آن.

بيست و چهارم: به سوى خدا بازگردد و از گناهان خويش استغفار نمايد و كردار و گفتار خود را بعد از زيارت نسبت به پيش از آن بهتر نمايد.

بيست و پنجم: به قدر توان بر خادمان آستانهٔ شريفه، و سزاوار است كه خدّام آن محلّ شريف از اهل خير و صلاح و صاحب دين و مروّت باشند و تحمّل نمايند آنچه از زائرين مى‌بينند و خشم خود را بر آنها فرو نشانند و غلظت و درشتى بر آنها ننمايند و بر قضاء حوائج محتاجين اقدام كنند و غربا را راهنمائى و دلالت كنند اگر راه مقصد را گم نمايند، و خلاصه بايد خدّام به حقيقت و راستى در خدمات لازمه از تنظيف و حراست و محافظت زائران و غيره، مشغول باشند

بيست و ششم: انفاق و احسان نمايد بر مجاورين آن بقعهٔ مباركه كه دچار فقر و نادارى هستند ولى آبرومندند؛ خصوصا سادات و اهل علم كه ترك ديار كرده اند و به تلخى غربت و تنگدستى مبتلايند و همواره پرچم تعظيم شعائر اللّٰه را برپا نموده، و جهاتى را دارا هستند كه ملاحظهٔ هر يك از آنها كافى در لزوم اعانت به آن ها و رعايت حالشان است.

بيست و هفتم: مرحوم شهيد فرموده كه از جملهٔ آداب اين است كه وقتى از زيارت بهره مند گرديد، زودتر از آن مكان شريف بيرون رود، براى مزيد تعظيم و احترام و شدّت شوق به رجوع و نيز فرموده كه در وقتى كه زن ها مى خواهند زيارت كنند بايد از مردان جدا باشند و تنها زيارت كنند و اگر در شب زيارت كنند اولى است و بايد كه وضع خود را تغيير دهند، يعنى لباس خوب و عالى را به لباس پست بدل كنند كه شناخته نشوند و مخفى و پنهان بيرون آيند كه كسى كمتر ايشان را ببيند و بشناسد و اگر با مردان زيارت كنند نيز جايز است اگرچه مكروه است.

از اين گفتار معلوم شد كثرت قبح و زشتى آنچه متعارف شده كه زن ها به اسم تشرّف به زيارت خود را آرايش نموده با لباس هاى نفيس از خانه ها بيرون مى آيند و در حرم هاى مطهّره با نامحرمان برخورد مى نمايند.

زنانى كه در طرف قبلهٔ مردان مى‌نشينند و با رفتار خود حواسّ مردم را پريشان مى‌كنند، و زائرين و نمازگزاران و گريه‌كنندگان را از عبادت باز مى‌دارند از گروهى شمرده مى‌شوند كه راه خدا را مى‌بندند. در واقع اين گونه زيارتِ زنان از منكرات شمرده مى‌شود نه از عبادات، و وسيلهٔ هلاكت است نه تقرّب.

از حضرت صادق عليه السّلام نقل شده كه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به اهل عراق فرمود:

يا اهل العراق نبّئت أنّ نساؤكم يوافين الرّجال في الطريق أما تستحيون

اى اهل عراق؛ به من خبر رسيده كه زن هاى شما در راه به مردان مى رسند يعنى در كوچه و بازار به نامحرمان برمى خورند، آيا شماها حيا نمى كنيد؟

وقال: لعن اللّٰه من لايغار

و فرمود: خداوند لعنت كند كسى را كه غيرت ندارد

بيست و هشتم: سزاوار است وقتى كه زوّار بسيارند كسانى كه خود را زودتر به ضريح رسانده اند زيارت را كم نموده و كنار روند تا ديگران نيز مثل آن ها به نزديك شدن به ضريح فائز گردند.

بيست و نهم: هنگام تشرّف به اماكن مقدّسه و حرم هاى مطهّر اهل بيت عليهم السّلام بهترين موقعيّت از لحاظ مكان و حال زائر براى دعا نمودن براى تعجيل ظهور امام زمان ارواحنا فداه وجود دارد؛ بنابراين زائرين محترم بايد به اين وظيفهٔ اساسى خود در همهٔ اماكن مقدّسه توجّه داشته باشند.

سى‌ام: چون انسان از هر كجا كه بخواهد مى‌تواند امام زمان ارواحنا فداه را زيارت كند، سزاوار است پس از خواندن زيارت در حرم‌هاى مطهّر، به امام عصر ارواحنا فداه

توجّه نموده و با خواندن زيارت آن حضرت نيز قلب خود را صفا بخشيده و وظيفهٔ خود را انجام دهد.

اكنون بعضى از زيارت‌هاى آن حضرت را نقل مى‌كنم