ضرورت دعا از نظر عقل و نقل

قبل از بحث دربارهٔ آداب دعا، دربارهٔ ضرورت دعا از نظر عقل و نقل سخن مى گوييم:

الف) «دليل عقلى: دور كردن زيان از خويش-در صورت امكان و توان-واجب است؛ از سويى رسيدن زيان در اين دنيا به هر انسانى حتمى است. زيرا هر انسانى مسايلى دارد كه عقلش را مشغول ساخته و فكرش را مشوّش مى كند و به او ضرر مى رساند. اين مسايل يا از درونش پيدا مى شود، مثل عارضه اى كه جسم او را دچار بيمارى كند يا از خارج است همچون آزار ستمگران، و چيزهاى ناپسندى كه از ناحيهٔ همسايه و يا شريك مى رسد.

و اگر اكنون به اين ضررها مبتلا نباشد عقل احتمال رويداد آنها را در آينده مى دهد. چگونه اين حقيقت را انكار نماييم و حال آن كه آدمى در منزلگاه حادثه هاست و اين

منزلگاه هيچگاه به يك حال نيست و سختى هاى آن از او جدا نمى گردد.

بنابراين، ضررهاى دنيا يا بر انسان وارد شده اند و يا وارد خواهند شد. و در صورت توان و امكان هر دو را بايد از بين برد. با دعا چنين توانى حاصل مى گردد. دعا هم كه در توان است، پس در هر حال بايد انسان به دعا روى آورد.

حضرت امير المؤمنين و سيّد الوصيّين عليه السّلام نيز بدين معنا خبر داده و فرموده اند:

ما من أحد ابتلي وإن عظمت بلواه بأحق بالدعاء من المعافي الّذي لايأمن من البلاء

كسى كه به بلايى مبتلا باشد گرچه بلايش عظيم باشد، سزاوارتر به دعا كردن نيست از شخصى كه در عافيت است؛ كه او هم از بلا و گرفتارى در امان نمى باشد.

ب) دليل روايى: از نظر روايات آشكار است كه همه به دعا محتاج اند، خواه به بلا مبتلا شده باشند و خواه نشده باشند. فايدهٔ دعا يا برطرف كردن بلايى است كه وارد شده و يا دور كردن بدى اى است كه به آدمى رسيده است، يا به دست آوردن منفعت و فايده اى است كه دلخواه مى باشد، يا پايدار كردن و نگهدارى نمودن و جلوگيرى از زايل شدن و از بين رفتن خيرى است كه موجود مى باشد.

زيرا ائمّه عليهم السّلام دعا را به عنوان «سلاح» توصيف نموده اند و سلاح وسيله اى است كه سودبخش و برطرف كنندهٔ زيان است. همچنين، دعا را «ترس» ناميده اند و ترس سپرى است كه با آن از ناپسندى ها جلوگيرى به عمل مى آيد.

رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله فرمود:

ألا أدلّكم على سلاح ينجيكم من أعدائكم ويدرّ أرزاقكم‌؟ قالوا: بلى يا رسول اللّٰه. قال: تدعون ربّكم بالليل والنّهار، فإنّ سلاح المؤمن الدعاء

مى خواهيد شما را به سلاحى راهنمايى كنم تا او شما را از دشمنان تان نجات دهد و روزى هايتان را بسيار نمايد؟ گفتند: بلى اى رسول خدا.

فرمود: پروردگارتان را در هر روز و شب بخوانيد؛ زيرا كه دعا، اسلحهٔ مؤمن است.

امير المؤمنين عليه السلام فرمود

الدعاء ترس المؤمن، ومتى تكثر قرع الباب يفتح لك

دعا سپر مؤمن است، و وقتى درى را زياد كوبيدى، سرانجام برايت باز شود.

امام صادق عليه السلام فرمود

الدعاء أنفذ من السنان الحديد

دعا نافذتر از سر نيزهٔ آهنين است.

امام كاظم عليه السلام فرمود

إنّ الدعاء يردّ ما قدّر وما لم يقدّر. قال: قلت: وما قد قدّر فقد عرفته، فما لم يقدّر؟ قال: حتّى لايكون

همانا دعا بازمى گرداند آنچه را تقدير شده و آنچه را كه تقدير نشده است.

راوى مى گويد: پرسيدم: «آنچه تقدير شده است» را مى دانم، امّا «آنچه تقدير نشده است» چگونه است؟

فرمود: دعا مى كند تا در آينده بلا مقدّر نشود.

امام كاظم عليه السّلام در روايتى ديگر مى فرمايد:

عليكم بالدعاء، فإنّ الدعاء والطلب إلى اللّٰه تعالى يردّ البلاء، وقد قدّر وقضى فلم يبق إلّاإمضائه فإذا دعى اللّٰه وسئل صرْفه صرَفه

شما را سفارش مى كنم به دعا كردن؛ همانا دعا و طلب از خداوند تعالى، بلا را دور مى كند درحالى كه تقدير شده و قضاى الهى برطبق آن صورت پذيرفته؛ ولى فقط اجراى آن باقى مانده است و اگر خداوند خوانده شود و از او بازگرداندن بلا سؤال شود، خداوند آن را برمى گرداند.

و زراره رحمه اللّه از امام باقر عليه السّلام روايت كرده است كه فرمود:

ألا أدلّكم على شيء لم يستثن فيه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و اله؟ قلت: بلى.

قال: الدعاء يردّ القضاء وقد أبرم إبراماً، وضمّ أصابعه

آيا مى خواهيد شما را به چيزى راهنمايى كنم كه رسول خدا صلّى اللّه عليه و اله در آن هيچ استثنايى نكرده است؟ زراره گفت: آرى.

آن حضرت-انگشتان مبارك شان را درهم كردند و-فرمودند: دعا قضا (تقدير الهى) را بازمى گرداند اگرچه استوار و حتمى شده باشد.

و از امام سيّد العابدين عليه السّلام روايت شده است كه فرمود:

إنّ الدعاء والبلاء ليتوافقان إلى يوم القيامة، إنّ الدعاء ليردّ البلاء وقد اُبرم إبراما

همانا دعا و گرفتارى تا روز قيامت همراهند. دعا بلا را-حتّى اگر حتمى شده باشد- دور مى گرداند.

آن حضرت در جاى ديگر مى فرمايند:

الدعاء يردّ البلاء النازل وما لم ينزل

دعا، بلاى نازل شده و نيز بلايى را كه هنوز نازل نشده است بازمى گرداند.»